Οι ιδεολογίες ξεπεράστηκαν. Ήρθε ο μεταρρυθμισμός.

«Είναι αλήθεια ότι, σε αυτό το τμήμα του πολιτικού φάσματος, από την κεντροδεξιά μέχρι και την δημοκρατική φιλοευρωπαϊκή αριστερά, έχουμε πολλά στα οποία συμφωνούμε και μπορούμε μαζί να διεκδικήσουμε. Και ακόμη περισσότερα τα οποία μπορούμε να συζητάμε καλόπιστα. Όμως αυτό που μας διαφοροποιεί είναι μια θεμελιωδώς διαφορετική αντίληψη της Πολιτείας και του ρόλου του Κράτους σε αυτήν, η οποία καθορίζει και το ποιάν θεωρούμε την αιτία της κρίσης, και το πώς πιστεύουμε ότι θα βγούμε από αυτήν, αλλά και το πώς ονειρευόμαστε την Ελλάδα της επόμενης μέρας».

Δημοσιεύθηκε στο Protagon (7/12/2012)

Μας αρέσουν οι όμορφες αυταπάτες, γιατί έτσι αποφεύγουμε τα δύσκολα διλήμματα. Είναι πολύ πιο δυσάρεστο να πάρεις θέση – πόσο μάλλον απόφαση – για το πιο μικρό καθημερινό θέμα διακυβέρνησης, παρά να αρθρώσεις μια συναινετική γενικόλογη αυταπάτη για ωραίες και μεγάλες ιδέες, με την οποία κανείς δεν θα διαφωνήσει, γιατί κανέναν δεν θα στεναχωρήσει. Είναι πολιτικός λόγος teflon: δεν έχει γωνιές, δεν χαράζει και δεν κολάει στις ψηλές θερμοκρασίες.

Μια τέτοια αυταπάτη ήταν η πολιτική της «κοινής λογικής» που τάχα υπερβαίνει τα στεγανά των ιδεολογιών, υποδυόμενη λάθρα τον ορθολογισμό: δεν χρειαζόμαστε καν τις ιδεολογίες και τις αρχές τους· η κοινή λογική αρκεί. Είναι μια αυταπάτη σαγηνευτική, γιατί είναι κολακευτική, αλλά και διόλου απαιτητική: όλοι έχουμε κοινή λογική, άρα όλοι, με μοναδικό εφόδιο αυτήν, μπορούμε να πάρουμε θέση ακόμη και για τα πιο πολύπλοκα προβλήματα, χωρίς να χρειαζόμαστε μελέτη, εμβάθυνση, αμφισβήτηση, κατανόηση, εξειδικευμένη γνώση· χωρίς κόπο δηλαδή, και το πιο σημαντικό, χωρίς τους περιορισμούς μιας ιδεολογίας. Και είναι αυταπάτη γιατί αυτού του είδους η λογική είναι κοινή απλά και μόνο γιατί βασίζεται συχνά σε κοινές αδρές παραδοχές – ή άλλες συλλογικές αυταπάτες – που αποδεχόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη ως αδιαμφισβήτητα αυταπόδεικτες. Είναι μια αυταπάτη πολιτικά επικίνδυνη, όχι μόνο γιατί οδηγεί σε – συχνά φαιδρή – λαϊκίστικη απλοϊκότητα, αλλά κυρίως γιατί με την χυδαία αλλαζονεία της άγνοιας ακυρώνει, όχι μόνο την αναζήτηση της αλήθειας, αλλά και την ίδια την πολιτική: αγνοεί ηθελημένα ότι σε αυτές τις παραδοχές, όπου βασίζεται η κοινή λογική για να καταλήξει στα συμπεράσματά της, περιλαμβάνονται αναπόφευκτα πολιτικές αρχές και ηθικές αξίες. Η ιδεολογία δηλαδή που η ίδια, συχνά ύποπτα, αρνείται.

Μια δεύτερη βολική αυταπάτη δεν είναι στην ουσία παρά μια επαναδιατύπωση της πρώτης, και συνίσταται σε μια ακόμη πιο έντεχνη απο-ιδεολογικοποίηση της πολιτικής. Παρουσιάζοντας την εκλογική αμηχανία ως πολιτική στάση, μας πείθει ότι τα μεγάλα ιδεολογικά διλήμματα είναι πλέον ξεπερασμένα (ενώ είναι πιο επίκαιρα από ποτέ· είναι οι φορείς – εκπρόσωποι των ιδεών αυτών στην πολιτική πράξη που ξεπεράστηκαν, όχι αυτές οι ίδιες οι ιδέες). Το ζητούμενο είναι τάχα μόνο η πρόταση πρακτικών λύσεων για πρακτικά προβλήματα, ή – ακόμα απλοϊκότερα – η αντικατάσταση των «διεφθαρμένων και ανίκανων» παλιών πολιτικών από νέους. Είναι και αυτή μια σαγηνευτική αυταπάτη. Μας απαλάσσει από το πολιτικό κόστος της ιδεολογικής αντιπαράθεσης και κυρίως από τον κόπο της ιδεολογικής συνέπειας, και μας επιτρέπει να επιδοθούμε, ανερμάτιστοι, στην πολιτική πράξη χωρίς πολιτική σκέψη.

Έτσι δεν έχει κανένα νόημα πια να είσαι φιλελεύθερος ή σοσιαλιστής (ή σοσιαλδημοκράτης, ή αριστερός δημοκράτης), φτάνει να είσαι «μεταρρυθμιστής». Με έναν μαγικό τρόπο τα θεμελιώδη διλήμματα αναβάλλονται, η ανάγκη συγκεκριμένης πολιτικής πρότασης εξατμίζεται, το ζητούμενο γίνεται η «μεταρρύθμιση» ως αφηρημένη αυταξία και όχι οι πιθανόν δυσάρεστες συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις. Για παράδειγμα, ναι, όλοι θέλουμε μεταρρύθμιση στην Παιδεία. Πώς όμως; Με μια πανταχού παρούσα, κεντρικά ελεγχόμενη, δημόσια παιδεία, που θα είναι όμως ορθολογική και αποτελεσματική με συστήματα αξιολόγησης και νόμους πλαίσια; Ή με ελεύθερα σχολεία και πανεπιστήμια και κουπόνια εκπαίδευσης; Πώς θέλουμε να είναι το κοινωνικό μας κράτος; ακριβό αλλά για όλους, ή φτηνό αλλά μόνο ως δίχτυ ασφάλειας για τους αδύναμους; Θέλουμε μεγάλο αλλά αποτελεσματικό κράτος που παρέχει το ίδιο υπηρεσίες ή μικρό που απλά θα πληρώνει υπηρεσίες; Θέλουμε ένα άλλο παραγωγικό μοντέλο με μια κεντρική εθνική στρατηγική ή μήπως αρκεί η απελευθέρωση της οικονομίας από κάθε είδους εθνικές κεντρικές στρατηγικές; Ακόμα και τα αυτονόητα στα οποία εύκολα συμφωνούμε, η διαφθορά, η ανομία, η πελατεία και η πατρωνεία, η ανεπάρκεια των θεσμών αλλά και του ίδιου του πολιτικού μας συστήματος, σε ποιό βαθμό οφείλονται στον ρόλο και στο μέγεθος του κράτους; Θα υπήρχαν αν το κράτος ήταν μικρό;

Είναι αλήθεια ότι, σε αυτό το τμήμα του πολιτικού φάσματος, από την κεντροδεξιά μέχρι και την δημοκρατική φιλοευρωπαϊκή αριστερά, έχουμε πολλά στα οποία συμφωνούμε και μπορούμε μαζί να διεκδικήσουμε. Και ακόμη περισσότερα τα οποία μπορούμε να συζητάμε καλόπιστα. Δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά για πολιτικούς χώρους που χαρακτηρίζονται εγγενώς από μετριοπάθεια και σοβαρότητα. Όμως αυτό που μας διαφοροποιεί είναι μια θεμελιωδώς διαφορετική αντίληψη της Πολιτείας και του ρόλου του Κράτους σε αυτήν, η οποία καθορίζει και το ποιάν θεωρούμε την αιτία της κρίσης, και το πώς πιστεύουμε ότι θα βγούμε από αυτήν, αλλά και το πώς ονειρευόμαστε την Ελλάδα της επόμενης μέρας.

Θα είμαστε ασυγχώρητα απλοϊκοί αν νομίζουμε ότι αρκεί η αποσπασματική, αποστειρωμένη από την πολιτική, δήθεν «τεχνοκρατική» συζήτηση κάθε προβλήματος ξεχωριστά. Και επικίνδυνα αφελείς αν αφεθούμε στην τρίτη αυταπάτη: ότι δηλαδή το πρόβλημά μας είναι μόνο θέμα ηγεσίας, ικανότητας και ηθικής των ανθρώπων στους οποίους εμπιστευόμαστε την διακυβέρνηση. Καθώς η συζήτηση αυτή για τον ρόλο του κράτους πρέπει να γίνει αναπόφευκτα, είναι οι διαφορές μας στο θέμα αυτό, οι διαφορές ιδεολογίας δηλαδή, που πρέπει να αναδειχθούν και να συζητηθούν, όχι να αποσιωπηθούν ή να αναβληθούν για ένα βολικά απροσδιόριστο «μετά». Η συνάντησή μας μπροστά στην κρίση, όποια μορφή και αν πάρει, δεν θα είναι ποτέ ιστορικά χρήσιμη αν από φιλελεύθεροι, ή σοσιαλδημοκράτες, ή κεντροδεξιοί, ή αριστεροί δημοκράτες, γίνουμε απλά αμήχανοι «μεταρρυθμιστές».

Posted in Άρθρα, Επιλογές and tagged , , . Bookmark the permalink. RSS feed for this post. Leave a trackback.

8 Responses to Οι ιδεολογίες ξεπεράστηκαν. Ήρθε ο μεταρρυθμισμός.

  1. Aristos Doxiadis says:

    Δεν είναι απλοϊκό να τσουβαλιάζεις τη σύθεντη σκέψη στο καλούπι 3-4 "ιδεολογιών"; Εγώ αντίθετα, όποιος μου λέει "είμαι φιλελεύθερος", "μαρξιστής", "σοσιαλιστής" και αναφέρεται σε ένα συνεκτικό σχήμα ερμηνείας της κοινωνίας, τον θεωρώ ελαφρώς ανίδεο περί την πολυπλοκότητα των θεμάτων.

  2. Gregory Farmakis says:

    Αρίστο, εγώ αντιθέτως, θεωρώ απλοϊκό – και ελαφρώς ανιστόρητο – το αντίθετο. Για να στο αποδείξω σε προκαλώ να απαντήσεις σε οποιοδήποτε από τα πρακτικά ερωτήματα που θέτω στο κείμενό μου χωρίς οποιαδήποτε expliciti ή tacit επίκληση μιας ιδεολογικής ερμηνείας του κόσμου. Ειδικά το δίπολο ατομικότητα – συλλογικό καλό, που κρύβεται κάτω από όλα αυτά τα ερωτήματα, καθορίζει την πολιτική σκέψη στον δυτικό κόσμο από την Αναγέννηση μέχρι σήμερα. Ίσως η παρανόηση οφείλεται στο τι «ακούμε» στην λέξη ιδεολογία. Εσύ βλέπεις τσουβάλιασμα και καλούπι (τα απεχθάνομαι επίσης), εγώ βλέπω βασικές αρχές, δηλαδή την βάση του ορθολογισμού. Και ένα hint: είναι μαθηματικά αδύνατο ν’αποδείξεις ένα θεώρημα δίχως αξιώματα.

  3. Aristos Doxiadis says:

    Το πρόβλημα είναι οτι με τον όρο "ιδεολογία" εννοείς ένα σύνολο-πακέτο από αξιώματα, που το βρίσκουμε σε ένα μικρό ράφι με πέντε-έξι κωδικούς πακέτων όλους κι όλους. Αυτή η απλοποίηση βολεύει τους πανεπιστημιακούς, τους εμπόρους ιδεών,και τους πολιτκούς για λόγους branding. Συνήθως όμως, τουλάχιστο στις αναπτυγμένες κοινωνίες, η πρόοδος συμβαίνει όταν ανοίξουν και συνδυαστούν τα πακέτα. Ο σύνθεση δεν είναι μόνο "τεχνοκρατική" δουλειά, είναι και πολιτική.

  4. Gregory Farmakis says:

    Δεν ξέρω αν εσύ μπορείς να τα βρεις σε μικρό ράφι, εγώ πάντως έχω μια ολόκληρη βιβλιοθήκη, και είμαι ακόμα αρχάριος. Η σύνθεση αφορά την πολιτική τακτική και είναι χρήσιμη όταν οι διαφορές και η υπέρβασή τους είναι συνειδητή, όχι όταν υποκρινόμαστε ότι δεν υπάρχουν. Εν τω μεταξύ, η πρόκλησή μου ισχύει. Θέλω να μου απαντήσεις ένα από τα ερωτήματα που θέτω, χωρίς επίκληση ιδεολογίας.

  5. Aristos Doxiadis says:

    Αν εννοείς χωρίς επίκληση κάποιων "αξιωμάτων" προφανώς δεν μπορώ. Αλλά δεν μπορώ να σου πω αν το α’ ή το β΄αξίωμα είναι του Locke ή του Ρουσώ ή του Amartya Sen. Και το θεωρώ μάλλον άσκοπο να προσπαθώ να βρω την κατάλληλ ταμπέλα.

  6. Gregory Farmakis says:

    Κακώς. Εγώ στα μαθηματικά και στην φυσική έμαθα ότι τα αξιώματα που διαλέγεις ανήκουν αναγκαστικά σε ένα λογικά συνεπές και συνεκτικό σύστημα. Αλλιώς κινδυνεύεις από εσωτερικές αντιφάσεις. Αυτό ακριβώς εννοώ. Οι εσωτερικές αντιφάσεις στην οικονομία οδηγούν σε unintended consequences. Ας το κλείσουμε αν θέλεις, πιστεύω κατάλαβες το point μου. Ένα υστερόγραφο: το πρόβλημά μου δεν είναι τόσο με την τεχνοκρατική αντιμετώπιση, όσο με την κοινή λογική.

  7. georgako says:

    Είναι όντως αλήθεια ότι τα κάθε συνεπές και συνεκτικό σύστημα βασίζεται σε κάποια αξιώματα. Όμως είναι εξίσου αληθές ότι κάθε συνεπές σύστημα δεν είναι και πλήρες. Και αυτό δεν είναι καν πρόβλημα της κοινής λογικής αλλά της λογικής καθεαυτής (Godel). Στο προκείμενο το πρόβλημα εντοπίζεται περισσότερο στην νοησιαρχία της κοινής λογικής που θέλει το προκείμενο σαν αποτέλεσμα μόνο εμπειρικής αλήθειας. Οι ιδεολογικοπολιτικές ανακατατάξεις δλδ που θα προκύψουν δεν μπορούν να προέρχονται μόνο από τα προβλήματα που εμφανίστηκαν (αν κ πρέπει να εκκινούν από αυτά) αλλά να έχουν την διορατικότητα του εντελώς καινούργιου (χωρίς να μπορώ να πω ποιο είναι αυτό). Αλλιώς θα την πατήσουμε σαν την γαλοπούλα του Ράσελ που είχε μάθει εμπειρικά να νομίζει ότι κάθε που χτυπούσε το κουδουνάκι στην πόρτα της αυλής ήταν για φαγητό μέχρι που κάποια Χριστούγεννα το καμπανάκι χτύπησε για να σφαγεί ενώ η δύστυχη περίμενε ότι θα φάει.

  8. Georgios Sarigiannidis says:

    "Το πρόβλημα είναι οτι με τον όρο "ιδεολογία" εννοείς ένα σύνολο-πακέτο από αξιώματα, που το βρίσκουμε σε ένα μικρό ράφι με πέντε-έξι κωδικούς πακέτων όλους κι όλους."Η ιδεολογία όντως δεν είναι ένα σύνολο-πακέτο από αξιώματα. Είναι όμως μια παράδοση αξιών και δεν βοηθάμε τη συζήτηση αν αρνούμαστε να αποδεχτούμε τη συνέχεια της πολιτικής σκέψης. Για να αναζητήσουμε κοινούς τόπους, που είμαι βέβαιος ότι όντως υπάρχουν, θα πρέπει πρώτα να έχουμε ξεκαθαρίσει ποιος είναι ο τόπος μας. Κι έχει δίκιο ο Γρηγόρης όταν υποστηρίζει ότι οι ιδεολογικοί τόποι αυτοί θα πρέπει τουλάχιστο να χαρακτηρίζονται από μια κάποια εσωτερική συνέπεια. Ειδάλλως, μιλάμε στο κενό.

Σχόλια:

  • Facebook Page:

  • Εγγραφείτε:

    για παραλαβή νέων δημοσιεύσεων με e-mail

Swedish Greys - a WordPress theme from Nordic Themepark.