Εθνικοί «μύθοι» – Ευρωπαϊκή ταυτότητα

«Η οικοδόμηση ενός αξιοσέβαστου ιστορικού εθνικών αγώνων και αντίστασης στην οθωμανική καταπίεση έγινε απαραίτητη προϋπόθεση συμμετοχής στο Ευρωπαϊκό κλαμπ. Τα εθνικιστικά πάθη και αγωνίες ήταν με άλλα λόγια εκφράσεις της προσπάθειας να δημιουργηθεί το είδος των ιστορικών “περγαμηνών” που η ίδια η Ευρώπη απαιτούσε – αν δεν απαιτεί ακόμη» (M.Mazower, «The Balkans».

Πριν λίγο καιρό συζητούσαμε για μια ακόμη φορά για την Ιστορία, με αφορμή άρθρο του Ν.Δήμου. Παλιότερα με αφορμές δηλώσεις της Μ.Ρεπούση ή τα σχολικά εγχειρίδια της Ιστορίας. Αυτό που κρύβεται πίσω από τις διαμάχες αυτές είναι ουσιαστικά η αποδόμηση αυτού που η μια πλευρά βλέπει ως εθνικιστική ιδεοληψία, ενώ η άλλη ως εθνική συνείδηση.

Πρόσφατα, διαβάζοντας το εξαιρετικό «The Balkans» του Mark Mazower βρήκα αυτήν την πολύ διεισδυτική διαπίστωση που εξηγεί γιατί η Ιστορία, η εμμονή στο απώτερο ιστορικό παρελθόν, η αντιμετώπιση του Οθωμανικού παρελθόντος ως βίαιης διακοπής μιας ευθείας ιστορικής και αρχαίας συνέχειας, όχι μόνο για τους Έλληνες, αλλά για όλους τους λαούς των Βαλκανίων, ήταν συνέπεια του «εξευρωπαϊσμού» τους και αναπόσπαστο συστατικό της συμμετοχής τους στην Ευρώπη, και όχι μια συλλογική διαστροφή ή τυφλός εθνικιστικός φανατισμός. Ήταν – και μήπως είναι ακόμη; – αναρωτιέται ο Mazower – όχι μόνο η προσπάθεια των λαών των Βαλκανίων ν’αποδείξουν ότι αξίζουν να συμπεριληφθούν στους Ευρωπαίους, αλλά ουσιαστικά μια πολιτισμική απαίτηση της ίδιας της Ευρώπης.

Μεταφράζω πρόχειρα (σελ 16 της αγγλικής έκδοσης):

«Τα ερωτήματα [εθνικής] συνέχειας, διακοπής της [από την Οθωμανική κατάκτηση] και ιστορικής κληρονομιάς είναι αναπόφευκτα στα Βαλκάνια. […] Και αυτό όχι επειδή οι άνθρωποι εκεί έχουν κάποια παράξενη τάση να χάνονται στο παρελθόν, αλλά μάλλον επειδή το να είσαι Ευρωπαίος δεν σήμαινε τίποτα λιγότερο από το να αρνείσαι την νομιμότητα του Οθωμανικού παρελθόντος. Η οικοδόμηση ενός αξιοσέβαστου ιστορικού εθνικών αγώνων και αντίστασης στην οθωμανική καταπίεση έγινε απαραίτητη προϋπόθεση συμμετοχής στο Ευρωπαϊκό κλαμπ. Τα εθνικιστικά πάθη και αγωνίες ήταν με άλλα λόγια εκφράσεις της προσπάθειας να δημιουργηθεί το είδος των ιστορικών “περγαμηνών” που η ίδια η Ευρώπη απαιτούσε – αν δεν απαιτεί ακόμη».

Όσο για τις πρόσφατες αποδομητικές προσεγγίσεις πολλών σύγχρονων ιστορικών, λίγο πιο κάτω ο συγγραφέας σημειώνει ότι και αυτές ουσιαστικά πηγάζουν εξ’ίσου από ιδεολογικούς λόγους και χωρίς να εξασφαλίζουν την αντικειμενικότητα που επικαλούνται:

«Πιο πρόσφατα η απογοήτευση από τον εθνικισμό έθρεψε [σε πολλούς ιστορικούς] νοσταλγία για τις μέρες της οθωμανικής αυτοκρατορίας· μια νέα τάση στην οθωμανική ιστοριογραφία δίνει έμφαση στην εθνική και θρησκευτική συνύπαρξη κάτω από τους Σουλτάνους, και μετατρέπει την [οθωμανική] αυτοκρατορία σε ένα είδος πολυ-πολιτισμικού παραδείσου, πριν καν υπάρξει αυτός ο όρος. Αλλά αυτή η εξωραϊσμένη αφήγηση της οθωμανικής κυριαρχίας δεν είναι σημαντική βελτίωση της παλιάς άρνησής της, παρά μόνο ίσως διορθωτικά».

Έτσι λοιπόν η εμμονή μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας (άλλοτε ψύχραιμα, συχνά οργισμένα) στην ιδέα της εθνικής συνέχειας, μπορεί να είναι στην ουσία απόρροια της συλλογικής διεκδίκησης μιας Ευρωπαϊκής ταυτότητας, και όχι γραφική έλλειψη ορθολογισμού. Όχι δηλαδή επειδή, όπως ακούω συχνά, «δεν πέρασε από εδώ ο Διαφωτισμός» αλλά ακριβώς γιατί ήταν με αυτόν τον τρόπο που πέρασε. Ακόμη περισσότερο, πιθανόν οι λόγοι που την έκαναν αναγκαία – ουσιαστικά οι πολιτισμικές απαιτήσεις της ίδιας της Ευρωπαϊκής ιδέας όπως αυτή ιστορικά διαμορφώθηκε – να μην έχουν καν εντελώς εκλείψει. Ενώ η αποδόμησή της (άλλοτε ψύχραιμη, συχνά συνειδητά προκλητική), ενώ είναι χρήσιμη διορθωτικά, δεν προσφέρει από μόνη της μια αντικειμενική θεώρηση, καθώς ουσιαστικά και αυτή – όπως και η επίσημη εθνική ιστορία – ψάχνει να βρει στην ανάγνωση του παρελθόντος τεκμήρια για τις δικές της πολιτικές προτεραιότητες, και είναι εξίσου ένοχη μονομερούς και επιλεκτικής ανάγνωσης.

Το συμπέρασμα από τα παραπάνω δεν είναι φυσικά το να υπερασπιστεί κανείς ως χρήσιμη την τυφλή εμμονή σε εθνικούς μύθους. Μπορεί όμως να προσπαθήσει να καταλάβει τους ιστορικούς λόγους των συμπεριφορών των ανθρώπων, οι οποίοι εν πολλοίς αντηχούν ακόμη και σήμερα. Και αυτό είναι πιο ορθολογικό – και σίγουρα πιο εποικοδομητικό – από το να τις καταγγέλλει εκ προοιμίου ως μη ορθολογικές ή επιβλαβείς. Άλλως τε έχει μια ενδιαφέρουσα ειρωνία που θα έπρεπε να φέρνει τους πολύ φανατικούς από τους υποστηρικτές της ιστορικής αποδόμησης σε αμηχανία: δεν είναι επειδή αρνούνται να γίνουν Ευρωπαίοι που οι άνθρωποι επιμένουν σε «εθνικούς μύθους»· αλλά ακριβώς επειδή θέλουν πολύ να είναι.

Posted in Άρθρα and tagged . Bookmark the permalink. RSS feed for this post. Leave a trackback.

Σχόλια:

  • Facebook Page:

  • Εγγραφείτε:

    για παραλαβή νέων δημοσιεύσεων με e-mail

Swedish Greys - a WordPress theme from Nordic Themepark.