Απομυθοποιωντας την Αναπτυξη

«Η “ανάπτυξη” είναι το ζητούμενο και το ιδανικό των ημερών, στην πολιτική και στην αγορά. Οι πολιτικοί έχουν μάθει μόνο να την φουσκώνουν με δημοσιονομικά αναβολικά, κάποτε Ολυμπιακού επιπέδου. […] Αλλά πραγματική ανάπτυξη είναι το πως θα παράγουμε περισσότερα για να μπορούμε να μοιραζόμαστε περισσότερα. Την επόμενη φορά που θα ακούσετε έναν πολιτικό να υπόσχεται ανάπτυξη, πράσινη ή άλλου χρώματος, δείτε αν μαζί προτείνει και τις μεταρρυθμίσεις που θα διευκολύνουν – ή για αρκετούς, θα εξαναγκάσουν – μερικές εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να αλλάξουν δραστηριότητα. Αλλιώς προτιμήστε την ύφεση. Είναι επώδυνη, αλλά πιο αποτελεσματική». 

Απ’ όλους τους οικονομικούς όρους, η «ανάπτυξη» είναι ο πιό σαγηνευτικός. Ίσως γιατί μας φέρνει στο νου έννοιες γνώριμες και ευχάριστες: τα παιδιά και τα φυτά αναπτύσσονται, και οι χώρες παλιά διακρίνονταν σε αναπτυγμένες και υπανάπτυκτες. Η λέξη «ανάπτυξη» κρύβει μέσα της κίνηση, την κίνηση της πρόοδου, και για εμάς τελευταία, την κίνηση της φυγής από την στασιμότητα. Θα ήμασταν όμως πιο ειλικρινείς, και θα προστατεύαμε τους εαυτούς μας από τις αυταπάτες, αν χρησιμοποιούσαμε τον πιο βαρετό όρο «μεγέθυνση».

Αυτό που επιμένουμε να λέμε «ανάπτυξη», δεν έχει εξ’ ορισμού κανένα ποιοτικό χαρακτηριστικό, δεν σημαίνει – από μόνο του – σχεδόν τίποτα για το πόσο καλά ζούμε: μπορεί να κρύβει ανισότητες ή όχι, μπορεί να χτίζει το μέλλον ή να το υποθηκεύει, μπορεί να σημαίνει προκοπή, αλλά μπορεί να σημαίνει και αυταπάτη. Ανάπτυξη είναι μόνο η συν τω χρόνω αύξηση του Ακαθαρίστου Εγχώριου Προϊόντος, της συνολικής δηλαδή αξίας των προϊόντων και των υπηρεσιών που παράγουμε όλοι μαζί και μοιραζόμαστε, άλλοτε δικαιότερα και πιο συχνά άδικα. Όταν σε μία χρονιά έχουμε καταφέρει όλοι μαζί να παράγουμε περισσότερο, έχουμε ανάπτυξη, ή τουλάχιστον έτσι λένε τα εισαγωγικά εγχειρίδια μακρο-οικονομίας.

Οι οικονομολόγοι προσπαθούν, μέσα από ένα σύστημα Εθνικών Λογαριασμών, να εκτιμήσουν το ΑΕΠ, το τι έχουμε παράγει τελικά δηλαδή, είτε αθροίζοντας τι ξόδεψαμε και τι αποταμιέυσαμε, είτε αθροίζοντας τα εισοδήματα όλων μας, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που κρύβουμε από την εφορία (ναι, και η παραοικονομία συμβάλλει στην ανάπτυξη, και μάλιστα πολύ, όπως και όλες οι παράνομες δραστηριότητες: η οικονομία – και πολύ σωστά – αδιαφορεί για το τι είναι νόμιμο, πόσο μάλλον για το τι είναι ηθικό). Εδώ κρύβεται μία παραδοχή: ότι ο μισθός μου, έχοντας προκύψει μέσα από το αλισιβερίσι μιας ελεύθερης αγοράς, αντιστοιχεί λίγο-πολύ στην αξία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παράγω. Και εδώ κρύβεται και μία παγίδα: πόσο ισχύει αυτή η παραδοχή, όταν τα ποσά αυτά δεν καθορίζονται σε μία ελεύθερη αγορά; Όταν για παράδειγμα τα αποφασίζει αυθαίρετα το κράτος; Εδώ οι οικονομολόγοι, πάντα καλόπιστοι, ακόμα κι όταν βγαίνουν στις πλατείες και τα τηλεοπτικά στούντιο, κάνουν μία ακόμα παραδοχή: ότι το κράτος είναι ορθολογικό, πληρώνει τους υπαλλήλους του με μισθούς αγοράς, επιχορηγεί τις ΔΕΚΟ και τους φορείς του ανάλογα με την αξία των υπηρεσιών που παρέχουν, και ψωνίζει, με την επιμέλεια καλού οικογενειάρχη, σε τιμές της αγοράς. Έτσι, αθροίζουν τις κρατικές δαπάνες και τις κοινωνικές παροχές στο ΑΕΠ και προσδοκούν ότι αυτό που υπολογίζουν αντιστοιχεί στην πραγματική αξία του τι έχουμε παράγει όλοι μαζί. Μην τους αδικούμε, δεν έχουν βρει καλύτερο τρόπο.

Τι γίνεται όμως όταν το κράτος αμοίβει τους υπαλλήλους του μιάμιση φορά τον μισθό που θα έπαιρναν στην αγορά, προσλαμβάνει ανθρώπους που αλλοιώς θα ήταν άνεργοι, και πληρώνει τα έργα και τις προμήθειές του πολύ ακριβότερα απ’ ότι στην αγορά; Αν ο δικός μου μισθός έχει συμφωνηθεί στην αγορά, ανταποκρίνεται στην αξία της προσφοράς μου (είτε μου αρέσει, είτε όχι) και καλώς προστίθεται στο ΑΕΠ. Αν όμως παραιτηθώ για να προσληφθώ με πολλαπλάσια αμοιβή σε μία ΔΕΚΟ όπου θα δουλεύω το μισό, παρέχοντας υπηρεσίες που πιθανόν δεν χρειάζεται κανείς και για τις οποίες δεν θα πλήρωνε κανείς, ή αν παίρνω υπερτιμημένες εργολαβίες από το κράτος για άχρηστα έργα, τότε συμβάλω στην «μεγέθυνση» (αφού αυξάνω το ΑΕΠ!), αλλά έχω μειώσει την πραγματική ανάπτυξη, δηλαδή την αύξηση της πραγματικής αξίας που παράγουμε όλοι μαζί. Πόσο μεγάλη μπορεί να γίνει αθροιστικά αυτή η διαφορά – αυταπάτη όταν το κράτος καταλαμβάνει άμεσα ή έμμεσα την μισή μας σχεδόν οικονομία;

Αν βέβαια τα χρήματα που σπαταλάει το κράτος προέρχονταν μόνο από φόρους, τότε θα επρόκειτο απλά και μόνο για μία κατάφορα άδικη αναδιανομή εισοδήματος μαζί με πολλή χαμένη παραγωγικότητα. Θα μετρούσαμε προφανώς ύφεση και τουλάχιστον δεν θα είχαμε αυταπάτες. Τι γίνεται όμως όταν το κράτος δανείζεται; Με άλλα λόγια: πόσο πραγματική είναι η «ανάπτυξη» που τροφοδοτείται με ελλείμματα δεκαετιών; Από όλες αυτές τις ποσοστιαίες μονάδες μεγέθυνσης του ΑΕΠ που είχαμε τόσα χρόνια, όταν μιλούσαμε για «Ισχυρή Ελλάδα», πόσες ήταν μονάδες πραγματικής ανάπτυξης – ξανά: αύξησης της πραγματικής αξίας της παραγωγής μας – και πόσες ήταν τελικά ένα λογιστικό φούσκωμα των εθνικών λογαριασμών με την διοχέτευση δανεικού χρήματος στην αγορά – και τελικά την κατανάλωση εισαγωγών – μέσω μισθών, παροχών και άχρηστων έργων; Και αντίστροφα, πόσο πραγματική ύφεση είναι άραγε η «ύφεση» που μετράμε τώρα;

Η «ανάπτυξη» είναι το ζητούμενο και το ιδανικό των ημερών, στην πολιτική και στην αγορά. Οι πολιτικοί έχουν μάθει μόνο να την φουσκώνουν με δημοσιονομικά αναβολικά, κάποτε Ολυμπιακού επιπέδου. Η αγορά περιμένει ακόμη και σήμερα από το κράτος-εργοδότη και το κράτος-πελάτη να διεκδικήσει από τους δανειστές λιγότερη «λιτότητα», περισσότερες «επενδύσεις», περισσότερο ΕΣΠΑ για δήθεν υποδομές, περισσότερες επιδοτήσεις. Οι έμποροι, που ξέρουν καλά, είναι οι πρώτοι που αντιδρούν στις περικοπές της κρατικής σπατάλης. Αλλά πραγματική ανάπτυξη είναι το πως θα παράγουμε περισσότερα για να μπορούμε να μοιραζόμαστε περισσότερα. Την επόμενη φορά που θα ακούσετε έναν πολιτικό να υπόσχεται ανάπτυξη, πράσινη ή άλλου χρώματος, δείτε αν μαζί προτείνει και τις μεταρρυθμίσεις που θα διευκολύνουν – ή για αρκετούς, θα εξαναγκάσουν – μερικές εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να αλλάξουν δραστηριότητα. Αλλιώς προτιμήστε την ύφεση. Είναι επώδυνη, αλλά πιο αποτελεσματική.

ΓΦ

Posted in Άρθρα, Επιλογές. Bookmark the permalink. RSS feed for this post. Leave a trackback.

3 Responses to Απομυθοποιωντας την Αναπτυξη

  1. _Euripides_ says:

    Από τα καλύτερά σου.

  2. voloudakis says:

    Οι γλωσσολογικές και σημασιολογικές παρατηρήσεις σου Γρηγόρη είναι απόλυτα σωστές. Θα πρόσθετα μάλιστα και δυο σημεία ακόμα: 1. Η χρήση του όρου «ανάπτυξη», ακριβώς λόγω των συνειρμών π.χ. με την ανάπτυξη των παιδιών ή των φυτών που κι εσύ αναφέρεις, μπορεί να δώσει την ψευδαίσθηση ότι στην οικονομία τα πράγματα οδεύουν πάντα και υποχρεωτικά προς το καλύτερο. Ή ότι εν πάσει περιπτώσει αυτή είναι η φυσική πορεία των πραγμάτων κι ότι τυχόν αποκλίσεις από την πορεία αυτή συνιστούν ανωμαλία. Κι αυτό είναι μια επικίνδυνη πλάνη.2. Η χρήση του όρου «ανάπτυξη» στον ελληνικό πολιτικό-οικονομικό λόγο δημιουργεί όταν μεταφράζεται σύγχυση με τον όρο (development, développement, κλπ) που χρησιμοποιείται διεθνώς για να περιγράψει την εξελικτική διαδικασία στον Τρίτο Κόσμο – και μόνο σε αυτόν – κατ’αντιδιαστολή προς τον όρο μεγέθυνση, που ορθώς προτείνεις, και που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αύξηση του ΑΕΠ. Πέραν τώρα των γλωσσoλογικών παρατηρήσεων (και της συμφωνίας μου ως προς αυτό το σκέλος), έχω βαθύτατη διαφωνία στο «δια ταύτα» σου, όπως το αντιλήφθηκα με πρώτη ανάγνωση.. Το γεγονός ότι η κρατική παρέμβαση – είτε δημοσιονομική είτε νομισματική – δημιουργεί (και) στρεβλώσεις, δε σημαίνει ότι δεν παράγει μετρήσιμο αποτέλεσμα επί του ΑΕΠ. Ακόμα και η «άχρηστη» κρατική παρέμβαση. Δες εδώ http://bit.ly/pL5Wn2 , στην παρ VI κλασικό σχετικό απόσπασμα του Keynes. Δεν εννοώ βέβαια ότι αυτό το κείμενο κλείνει το debate – ουσιαστικά με αυτό άνοιξε ένα debate που κυριολεκτικά μαίνεται ως σήμερα – αλλά το παραθέτω γιατί είναι κείμενο που μεταδίδει την κεντρική του ιδέα με εκπληκτική ενάργεια. (Προσοχή: νεοφιλελεύθεροι που το διαβάζουν για πρώτη φορά, θα πρέπει να έχουν κοντά τους υπογλώσσια, ηρεμιστικά ή ό,τι εν πάσει περιπτώσει χρειάζεται ο καθένας για να αντιμετωπίσει ισχυρό σοκ). Τώρα αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι μπορούμε να δαπανούμε δημόσιους πόρους, που είναι μάλιστα περιορισμένοι, για να ανοίγουμε τρύπες και να τις ξανακλείνουμε, ή να τους δαπανούμε αδιαφορώντας για τις ενδεχόμενες στρεβλώσεις που θα προκαλέσουν στην «άριστη» κατανομή των πόρων. Απαιτείται – ειδικά σε καιρούς κρίσης- μια σύνθεση μέτρων και πολιτικών, με γνώμονα τον κοινό νου και τα πλούσια διαθέσιμα εμπειρικά – οικονομετρικά δεδομένα, μακριά από δογματισμούς. Ο δογματισμός της νεοκλασσικής ορθοδοξίας στα οικονομικά (τέλεια αυτορρυθμιζόμενες αγορές – ορθολογικές προσδοκίες – αδυναμία βελτιωτικής κρατικής παρέμβασης) , ακούγεται σήμερα τόσο δογματικός και ξύλινος όσο π.χ. ο λόγος του Λένιν.

  3. Evangelos Kalamakis says:

    Γρηγόρη, καλώς σε βρήκα. Το post αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον όσο και το σχόλιο του voloudakis. Θα επιχειρήσω μία σύνθεση μεταξύ των δύο.Διάβασα πρόσφατα ένα συναρπαστικό βιβλίο, το The Great Stagnation του Tyler Cowen. Διαβάζεται εύκολα και φεύγει σα νερό σε δύο ώρες. Με αναφορά στην οικονομία των ΗΠΑ, υποστηρίζει ότι η αύξηση της παραγωγικότητας τις τελευταίες 4 δεκαετίες ήταν σαφέστατα μικρότερη από ότι το υπόλοιπο του 20ου αιώνα. Τα επίσημα μεγέθη της αμερικάνικης οικονομίας κατά το 1970-2008 αποτύπωσαν μεγαλύτερη ανάπτυξη από την πραγματική λόγω της χρηματοοικονομικής μόχλευσης και την επιτάχυνση της κατανάλωσης έναντι του πραγματικά παραγόμενου προϊόντος. Αυτή η θέση ήδη μας προκαλεί ένα ανθυπομειδίαμα αναλογιζόμενοι τα του οίκου μας. Σχετικά με το ρόλο του κράτους στη αύξηση των λογιστικών μεγεθών του ΑΕΠ ο Cowen λέει τα ίδια με εσένα: ενώ στον ιδιωτικό τομέα η τιμή ενός προϊόντος προσδιορίζει την προστιθέμενη αξία, η κρατική κατανάλωση αναγκαστικά υπολογίζεται με αναφορά στο κόστος/ύψος δαπανών και όχι στο τι αξία προσθέτει στην πραγματική οικονομία.Αρκετές φορές η προστιθέμενη αξία κρατικών δαπανών είναι μεγαλύτερη από το κόστος τους, ιδίως όταν αφορά σε βασικές λειτουργίες: αστυνομία, απονομή δικαιοσύνης, εφαρμογή νόμων/συμβάσεων, εξωτερική άμυνα, βασικά έργα υποδομής. Όσο όμως το πεδίο δραστηριότητας του κράτους αυξάνεται τόσο η οριακή αποδοτικότητα του κρατικών δαπανών μειώνεται. Αυτή η διαπίστωση δεν είναι αντι-κρατική, είναι απλή λογική. Η διαφορά με τον ιδιωτικό τομέα είναι ότι η πολιτεία δεν αντιλαμβάνεται την οριακή αποδοτικότητα, διότι δεν υφίσταται αγορά και τιμή για τα προϊόντα της (με λίγες εξαιρέσεις). Το Κοινοβούλιο δια της ψήφισης του προϋπολογισμού ορίζει τις δαπάνες χωρίς να είναι δέκτης κάποιου σήματος για την προστιθέμενη αξία. Σημειώνω ότι τα παραπάνω ισχύουν με την παραδοχή χρηστής διαχείρισης από τους έχοντες τη διαχείριση των κρατικών υποθέσεων. Αν εισάγουμε το κόστος της "πολιτικής" τότε οι φθίνουσες αποδόσεις των κρατικών δαπανών μειώνονται ακόμα ταχύτερα ώστε κάποια στιγμή να καταστρέφεται αξία. Δεν έχω σκοπό να επιχειρηματολογήσω για το κατάλληλο μέγεθος του κράτους. Αλλά όσον αφορά στην παραγωγικότητα της χώρας μας, όσο πιο μεγάλος ο ρόλος του κράτους στην οικονομία, αντίστοιχα υπερεκτιμούνται τα επίσημα μεγέθη του ΑΕΠ και οι βελτιώσεις στο βιοτικό επίπεδο. Τα χάλια του δημοσίου τομέα της χώρας μας τα έχουμε αντιληφθεί πια οι περισσότεροι. Δυστυχώς, τα τελευταία 10 έτη επιδόθηκε στο ίδιο άθλημα και ο ιδιωτικός τομέας, ιδίως με το φθηνό ευρω-χρήμα. Η αποταμίευση ιδιωτικού τομέα μετετράπη σε δανεισμό και ακόμα περισσότεροι ανθρώπινοι και κεφαλαιακοί πόροι κατευθύνθηκαν σε μη εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες. Ανέφερε κάποιος το παράδειγμα των γυναικείων υποδημάτων με τιμή Ευρώ 710 – πόση αξία προσέθεσε το κατάστημα λιανικής; Έχω αφιερώσει όλο τον εργασιακό μου βίο στην χρηματοοικονομικό τομέα, ένα άλλο κλάδο μη εμπορεύσιμων υπηρεσιών, τουλάχιστον στην λιανική τραπεζική. Η αύξηση του ΑΕΠ την περασμένη δεκαετία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάπτυξη του τραπεζικού τομέα. Πάλι, πόση αξία προστέθηκε;Πρέπει πια να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε γιατί πολλές επιτυχημένες αναπτυσσόμενες οικονομίες ανεβάζουν το βιοτικό τους επίπεδο μέσω εξαγωγών και εμπορεύσιμων αγαθών. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι αλλά ο σημαντικότερος μάλλον είναι ότι η παγκόσμια αγορά παρέχει ακριβέστερη μέτρηση προστιθέμενης αξίας. Οι επιτυχημένες εξαγωγές δεν βασίζονται σε προνόμια, διασυνδέσεις και διαφθορά (εκτός αν είσαι η Siemens). Η προσπάθεια εξαγωγής προϊόντων/υπηρεσίων υποβάλλει την οικονομία σε καθημερινή δοκιμασία με μετρήσιμα αποτελέσματα. Και αυτό μας φέρνει στο συμπέρασμα σου στην τελευταία παράγραφο. Αν συμφωνείς, θα προσθέσω αυτό το σχόλιο και στο δικό μου ιστολόγιο.ΜΦΧ

Σχόλια:

  • Facebook Page:

  • Εγγραφείτε:

    για παραλαβή νέων δημοσιεύσεων με e-mail

Swedish Greys - a WordPress theme from Nordic Themepark.