Tag archives for Φιλοσοφία

Ανισότητες και ανθρώπινη φύση

Αν η αριστερά διάβασε λανθασμένα την περίφημη πια αποστροφή του Κυριάκου Μητσοτάκη για τις ανισότητες ως απροϋπόθετη τάχα δικαιολόγησή τους, το ίδια λανθασμένα την διάβασε και αυτή η ακατέργαστη νέα δεξιά που νομίζει η αφελής ότι οι φτωχοί είναι φτωχοί με δική τους ευθύνη. Αυτή η δεξιά δηλαδή που θεωρεί ότι οι ανισότητες ως φυσικές είναι τάχα και μεταφυσικά δίκαιες. Και όχι μόνο καθησυχάζει την συνείδησή της ότι η δική της καλύτερη θέση είναι τάχα δίκαιη, αλλά διεκδικεί την ανισότητα επειδή είναι τάχα κάτι που της αξίζει. Νομίζει ότι η ανισότητα είναι η ανταμοιβή της για την προσπάθειά της και ξεχνά όλους αυτούς τους κοινωνικούς παράγοντες που την έκαναν να μπορεί να έχει αυτή την ανταμοιβή. Και ξεχνά επίσης ότι αυτή είναι «δίκαιη» με την έννοια ότι απλά έτσι συμφωνήσαμε φτιάχνοντας τους θεσμούς μας, όχι με κάποια μεταφυσική έννοια της δικαιοσύνης. Αν οι ανισότητες πηγάζουν αναγκαστικά από την ίδια την ανθρώπινη φύση όπως αυτή εκφράζεται μέσα στους θέσμούς μας της κοινωνίας και της οικονομίας, η δικαιοσύνη όμως δεν είναι θέμα της φύσης αλλά αυτής της δράσης και πράξης των ανθρώπων που λέγεται πολιτική. Είναι δικό μας θέμα πολιτικό να συζητήσουμε και να αποφασίσουμε, ποιές θέλουμε γιατί τις θεωρούμε πχ δίκαιη ανταμοιβή και ποιές πρέπει να ακυρώσουμε με πολιτικές. Ποιες πρέπει να αποτρέψουμε εξασφαλίζοντας ίσες ευκαιρίες και ποιές πρέπει να θεραπεύσουμε με ανθρώπινη αλληλεγγύη, κι ας μοιάζουν «φυσικές». Στο ένα άκρο είναι ο κίνδυνος που επεσήμανε ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης στην αμέσως επόμενη φράση: ο κίνδυνος της ισοπέδωσης και της ακύρωσης της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στο άλλο άκρο είναι ο κίνδυνος στον οποίο αναφέρθηκε σαφώς μιλώντας αμέσως μετά για την αλληλεγγύη ως άλλη όψη της ελευθερίας και για δίκαιη διανομή του μερίσματος ευημερίας. Ο κίνδυνος δηλαδή μιας άδικης κοινωνίας που και αυτή θα καταστρατηγεί τα ανθρώπινα δικαιώματα το ίδιο. Γιατί το φυσικό δεν είναι αναγκαστικά και δίκαιο. Η άποψή μου είναι ότι σε αυτήν την μετριοπαθή και ζυγισμένη τοποθέτηση, ο Πρόεδρος της ΝΔ έχει να αντιμετωπίσει την διαστρέβλωση μιας θεμελιώδους ιδεολογικής αρχής και από τα αριστερά αλλά και από τα δεξιά. Δεν ξέρω ποιά από τις δυο είναι ρηχότερη και χειρότερη.

| Leave a comment

Περιορίζει ο νόμος την ελευθερία ή η ελευθερία τον νόμο;

(Δημοσιεύτηκε στο The Book’s Journal, τεύχος 78, Ιούνιος 2017)

Η δίωξη της Σώτης Τριανταφύλλου, ο αντιρατσιστικός νόμος και η προσέγγιση του Ronald Dworkin για τα όρια της ελευθερίας του λόγου.


 

Κάθε φορά που αναδύεται στον δημόσιο διάλογο ένα θέμα που άπτεται της ελευθερίας του λόγου, η συχνή και εύκολη απάντηση αρθρογράφων και σχολιαστών στην επίκληση του δικαιώματος στην ελεύθερη έκφραση, είναι ότι τα δικαιώματα δεν μπορούν να είναι απόλυτα και ότι είναι εύλογο να τίθενται από τον Νόμο όρια στην άσκησή τους. Όπως όμως συμβαίνει συχνά με την κοινή λογική στον δημόσιο διάλογο, η απάντηση αυτή, με την προφανή και «αυταπόδεικτη» αλήθεια της, βιάζεται να κλείσει το θέμα πριν προλάβουν να αναδυθούν τα ερωτήματα που η ίδια δημιουργεί. Γιατί αν ο περιορισμός – και άρα ο ορισμός – των δικαιωμάτων είναι απλά θέμα απόφασης μιας κοινωνίας και των νόμων που θεσμοθετεί σύμφωνα μάλιστα με το Zeitgeist, το «πνεύμα των καιρών», όπως πρόσφατα διάβασα, τότε η ίδια η έννοια του δικαιώματος αναιρείται, αδειάζει από κάθε περιεχόμενο και καταντάει μια κενή νοήματος ταυτολογία: δικαίωμα καταντάει τότε απλά, αυτό που σου επιτρέπεται να κάνεις.

Continue reading »

| Leave a comment

Αυτόνομα οχήματα και το δίλημμα του τραμ

Προχτές το αυτοκίνητό μου φρενάρισε μόνο του. Κατεβαίνοντας την Εθνική με ταχύτητα και ενώ έκανα έναν ελιγμό για να προσπεράσω, μέτρησε με τους αισθητήρες του την απόσταση από το μπροστινό, υπολόγισε την ταχύτητά του και την δική μου, εκτίμησε την πιθανότητα σύγκρουσης και αποφάσισε να φρενάρει (και το έκανε πολύ αποφασιστικά!) ενώ ταυτόχρονα τράβηξε δυνατά την ζώνη μου για να με προστατέψει. Μόλις ξεπέρασα την έκπληξη, σκέφτηκα: OK, τα self-driving cars θα είναι στην καθημερινότητά μας πολύ γρηγορότερα απ΄ότι νομίζουμε.

Και θα είναι μια τεχνολογία με πραγματικά επαναστατικές επιδράσεις αν σκεφτεί κανείς το ότι αν για τους περισσότερους από εμάς η οδήγηση είναι αγκαρεία μετακίνησης εκτός από τις λίγες φορές που γίνεται πραγματική διασκέδαση, είναι όμως και μία πολύ σημαντική οικονομική δραστηριότητα, πολύ απαιτητική και νομικά ρυθμιζόμενη. Χιλιάδες τόνοι εμπορευμάτων μεταφέρονται οδικώς, από ανθρώπους για τους οποίους η οδήγηση είναι ειδικότητα και επάγγελμα. Και μάλιστα ένα επάγγελμα ακριβό και με αυστηρές προδιαγραφές για τις εργασιακές συνθήκες. Η τεχνολογία των self driving cars δεν είναι μια ακόμα «καταναλωτική» τεχνολογία που θα σας επιτρέπει να διαβάζετε το time line σας στο FB ενώ πηγαίνετε στην δουλειά σας. Είναι μια τεχνολογία που θα ανατρέψει τις οικονομικές συνθήκες – και μαζί τους τις εργασιακές – στον κλάδο των μεταφορών. Προετοιμαστείτε για συνδικαλιστικές κινητοποιήσεις.

Όμως, καθώς συνέχιζα τον δρόμο μου θυμήθηκα μια ιστορία από τα παιδικά μου χρόνια. Το αυτοκίνητο ήταν αυτή η υπέροχη Citroën DS που λατρέυαμε οικογενειακά, και που χάζευα όταν σηκωνόταν στις υδροπνευματικές της αναρτήσεις, άρα θα ήμουν περίπου δέκα ετών. Κάπου σε κάποια επαρχιακή οδό, νύχτα με ελαφριά βροχή (θυμάμαι τους υαλοκαθαριστήρες) και μεγάλη ταχύτητα, όταν ξαφνικά είδα από το πίσω κάθισμα τον πατέρα μου να σφίγγει το τιμόνι – ψύχραιμα – λίγο πριν ακουστεί ο χτύπος στο καπώ. Ένα μεγαλόσωμο άτυχο σκυλί είχε αποφασίσει να πεταχτεί μπροστά στους τροχούς μας. Το αυτοκίνητο έχασε κάπως την πορεία του από το χτύπημα, και σταμάτησε με ασφάλεια μετά από κάποιους χειρισμούς. Αν ο πατέρας μου είχε αποφασίσει να φρενάρει ή να κάνει κάποιον ελιγμό για να αποφύγει την σύγκρουση, θα είχαμε βρεθεί στον γκρεμό. Θα μπορούσε ποτέ η ακόμα πρωτόγονη τεχνολογία του δικού μου αυτοκινήτου να πάρει αυτήν την απόφαση και να μην φρενάρει; Γιατί αυτή ήταν μια καθαρά ηθική κρίση και μια καθαρά ηθική απόφαση. Θα έκανε ο πατέρας μου το ίδιο αν αντί για το άτυχο σκυλί ήταν ένας άνθρωπος ή ένα άλλο όχημα; Είναι απλά θέμα υπολογισμού πιθανοτήτων βάσει δεδομένων, κάτι που ένας υπολογιστής μπορεί να κάνει πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη ακρίβεια από οποιονδήποτε από εμάς, ή είναι μια απόφαση που εμπεριέχει αναπόδραστα μια δύσκολη ηθική κρίση: αξίζει η δική σου ζωή περισσότερο; Ποιές και πόσες ζωές θα διαλέξεις να σώσεις;

Όσοι έχουν ασχοληθεί με την ηθική φιλοσοφία θα αναγνώρισαν το παλιό γνωστό «δίλημμα του τραμ», που δείχνει ότι είναι πολύ δύσκολο να βρούμε a priori κανόνες για την αντιμετώπιση τέτοιων διλημμάτων (το περιγράφει απολαυστικά ο Michael Sandel στην πρώτη από τις διαλέξεις του στο Harvard). Αν όμως δεν μπορούμε να βρούμε τέτοιους κανόνες, δεν μπορούμε και να τους προγραμματίσουμε στα μελλοντικά self driving cars που θα οδηγούμε. Ή θα πρέπει να αρκεστούμε στις αυθαίρετες ηθικές επιλογές του κατασκευαστή ή του νομοθέτη. Θα είναι άραγε η κατηγορική προσταγή του Καντ για τα γερμανικά αυτοκίνητα ή μια εφαρμογή του ωφελιμισμού για τα αμερικάνικα (δεν θέλω ούτε να σκεφτώ τι θα είναι για τα κινέζικα). Και τι πολιτικές επιπλοκές έχει η προοπτική αυτή, αν η τεχνολογία μας ενσωματώνει ηθικές επιλογές χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε ή να είμαστε ενήμεροι όταν την χρησιμοποιούμε;

Μην νομίζετε ότι αυτό αφορά μόνο τα self driving cars και άτυχα σκυλιά που διασχίζουν επαρχιακούς δρόμους. Ο αλγόριθμος που αποφασίζει αν θα σας δείξει το ποστ αυτό στο timeline σας, σε λίγο (αν όχι ήδη) θα ενσωματώνει τις ηθικές κρίσεις του κατασκευαστή του για να αποφασίσει αυτόματα και χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση πχ να μην σας δείξει «προσβλητικό» περιεχόμενο. Πόσο διαφανείς θα είναι αυτές οι επιλογές και πόσο θα μπορούμε να τις ελέγξουμε; Κάτι μου λέει ότι όπως το πιο χοτ επάγγελμα στον χώρο της τεχνολογίας σήμερα είναι τα analytics, στο μέλλον θα υπάρχουν πολλές ακριβοπληρωμένες θέσεις για αποφοίτους ανθρωπιστικών επιστημών και φιλοσοφίας. Το ηθικό δίδαγμα για όσους, όπως και του λόγου μου, ασχολούνται με την τεχνολογία: σεμνότητα και ταπεινότητα.

ΓΦα

| 1 Comment
  • Facebook Page:

  • Εγγραφείτε:

    για παραλαβή νέων δημοσιεύσεων με e-mail

Swedish Greys - a WordPress theme from Nordic Themepark.